Algemeen urineonderzoek: wat laat het zien en waarom is het belangrijk voor sporters?
Een potje urine lijkt een eenvoudige test, maar vertelt veel over nieren, vochtbalans en stofwisseling. Bij sporters vraagt de uitslag wel om extra uitleg, omdat training sommige waarden tijdelijk verandert. De redactie zet het op een rij.
Wat is algemeen urineonderzoek?
Algemeen urineonderzoek is een van de oudste en goedkoopste laboratoriumtests. Met één monster krijgt de arts informatie over de nieren, de urinewegen, de stofwisseling en de vochtbalans. Het onderzoek bestaat meestal uit drie delen: het uiterlijk van de urine, een teststrook (dipstick) en zo nodig microscopisch onderzoek van het sediment.
De teststrook meet in één keer een reeks parameters: zuurgraad (pH), soortelijk gewicht, eiwit, glucose, ketonen, bloed, leukocyten, nitriet, bilirubine en urobilinogeen. Bij afwijkingen volgt vaak sedimentonderzoek, waarbij cellen, cilinders en kristallen onder de microscoop worden bekeken.
Voor een betrouwbare uitslag is de manier van opvangen belangrijk. Meestal wordt gevraagd om ochtendurine, opgevangen als middenstraalurine na reiniging. Het monster moet binnen enkele uren worden onderzocht of gekoeld bewaard.
Voor sporters is dit onderzoek extra interessant, maar ook extra lastig: inspanning beïnvloedt verschillende waarden. Wie de uitslagen goed wil begrijpen, moet dat weten.
De belangrijkste parameters
| Parameter | Wat het zegt | Relevantie voor sporters |
|---|---|---|
| Soortelijk gewicht | Concentratie van de urine | Indicatie van hydratatie |
| Eiwit | Lekkage via de nierfilters | Kan tijdelijk stijgen na zware inspanning |
| Bloed (erytrocyten/hemoglobine) | Bloeding in urinewegen of afbraakproducten | Inspanningshematurie, myoglobine |
| Glucose | Suiker in urine bij hoge bloedsuiker | Signaal voor diabetes |
| Ketonen | Vetverbranding bij koolhydraattekort | Vasten, keto-dieet, lange inspanning |
| Leukocyten en nitriet | Aanwijzing voor infectie | Urineweginfectie |
Een enkele afwijking betekent nog geen ziekte. Teststroken zijn gevoelig en geven soms fout-positieve uitslagen, bijvoorbeeld bij vitamine C-gebruik, menstruatie of een vervuild monster. Artsen herhalen een afwijkende test daarom meestal voordat ze conclusies trekken.
Ketonen zijn een goed voorbeeld van een waarde die in een sportcontext anders moet worden gelezen. Na een lange duurtraining of bij een koolhydraatarm dieet zijn ze vaak licht verhoogd zonder dat er iets mis is. Bij iemand met diabetes en hoge bloedsuikers vragen ze echter om direct handelen.
Glucose in de urine wordt bij gezonde mensen zelden gezien. Het kan wijzen op diabetes en verdient altijd verder onderzoek met een bloedtest.
Inspanning en urine: eiwit, bloed en myoglobine
Na zware inspanning verandert de nierdoorbloeding. Het bloed wordt naar werkende spieren geleid en de filterdruk in de nieren verandert. Daardoor laten de nierfilters tijdelijk meer eiwit door. Poortmans beschreef dit verschijnsel al in de jaren tachtig als inspanningsproteïnurie.
Ook bloed in de urine na inspanning komt voor, vooral bij hardlopers en contactsporters. Mogelijke oorzaken zijn schokken van de blaaswand, kleine beschadigingen in de nieren of afbraak van rode bloedcellen in de voetzool bij lange looptrainingen. Dat beeld verdwijnt doorgaans binnen 24 tot 72 uur.
Belangrijk is het onderscheid met myoglobinurie. Bij ernstige spierafbraak (rabdomyolyse) komt het spiereiwit myoglobine in de urine, die dan donker of colakleurig wordt. De teststrook reageert positief op “bloed” terwijl er onder de microscoop geen rode bloedcellen te zien zijn. Rabdomyolyse kan leiden tot acute nierschade en vraagt om spoedeisende medische hulp.
Om die redenen adviseren artsen urineonderzoek bij sporters bij voorkeur te doen na minstens 24 tot 48 uur zonder zware training. Dan zijn tijdelijke inspanningseffecten verdwenen.
Hydratatie aflezen aan urine
Het soortelijk gewicht van de urine en de kleur worden vaak gebruikt om de hydratatie te beoordelen. Armstrong en collega’s lieten zien dat urinekleur en soortelijk gewicht redelijk samenhangen met de vochtstatus, al zijn ze niet perfect. Een donkere, geconcentreerde ochtendurine kan wijzen op een vochttekort.
Er zijn wel valkuilen. Na het drinken van een grote hoeveelheid water in korte tijd kan de urine licht zijn terwijl het lichaam nog niet volledig gehydrateerd is. Vitamine B2 (riboflavine) uit multivitaminen kleurt urine felgeel, ongeacht de vochtstatus.
- Lichtgele urine: meestal voldoende gehydrateerd.
- Donkergele of amberkleurige urine: mogelijk vochttekort.
- Roze, rood of colakleurig: altijd laten beoordelen door een arts.
- Schuimende urine die aanhoudt: kan op eiwitverlies wijzen.
Bij dopingcontroles wordt het soortelijk gewicht ook gemeten. Een te verdund monster kan worden afgekeurd, waarna een nieuw monster nodig is. Overmatig drinken vlak voor een controle is dus niet zinvol.
Wanneer is urineonderzoek zinvol voor sporters?
Er zijn verschillende situaties waarin algemeen urineonderzoek bij sporters zinvol is. Bij klachten zoals branderig plassen, vaak plassen, koorts of pijn in de flank is een test op leukocyten en nitriet de eerste stap om een urineweginfectie op te sporen.
Bij periodieke sportmedische keuringen wordt urineonderzoek vaak gecombineerd met bloedonderzoek om nierfunctie en stofwisseling in kaart te brengen. Een herhaaldelijk verhoogd eiwit of bloed in rust verdient nader onderzoek door de huisarts of een nefroloog.
Sporters die veel eiwit of creatine gebruiken, vragen zich vaak af of hun nieren dat aankunnen. Urineonderzoek alleen geeft daar beperkt antwoord op; de nierfunctie wordt beter beoordeeld via bloedwaarden zoals creatinine en cystatine C, samen met de albumine-creatinineratio in de urine. Let op dat creatinegebruik het serumcreatinine kan verhogen zonder dat de nieren slechter werken.
Ook bij gebruik van middelen die de nieren kunnen belasten, zoals hoge doses ontstekingsremmers of anabole steroïden, kan controle van urine en bloed onder begeleiding van een arts helpen schade tijdig te ontdekken.
Conclusies van de redactie
Algemeen urineonderzoek geeft snel en goedkoop informatie over nieren, urinewegen, stofwisseling en vochtbalans.
Bij sporters moet de uitslag in context worden gelezen: eiwit en bloed in de urine kunnen tijdelijk verhoogd zijn na zware inspanning. Laat de test daarom bij voorkeur doen na een of twee rustdagen.
Donkere, colakleurige urine na extreme inspanning is een alarmsignaal voor rabdomyolyse en vraagt om direct medisch contact.
Lees ook onze artikelen over creatinine en nierfunctie bij sporters, over rabdomyolyse en over hydratatie tijdens duursport.
Literatuur
- Simerville JA, Maxted WC, Pahira JJ. Urinalysis: a comprehensive review. Am Fam Physician. 2005;71(6):1153–1162.
- Kouri T, Fogazzi G, Gant V, et al. European urinalysis guidelines. Scand J Clin Lab Invest Suppl. 2000;231:1–86.
- Poortmans JR. Exercise and renal function. Sports Med. 1984;1(2):125–153.
- Bellinghieri G, Savica V, Santoro D. Renal alterations during exercise. J Ren Nutr. 2008;18(1):158–164.
- Armstrong LE, Maresh CM, Castellani JW, et al. Urinary indices of hydration status. Int J Sport Nutr. 1994;4(3):265–279.
- Nederlands Huisartsen Genootschap. NHG-Standaard Urineweginfecties. Utrecht: NHG.
