FSH: wat laat de bloedtest zien en waarom is die belangrijk voor sporters?
FSH is een van die laboratoriumwaarden die op een uitslag weinig zeggend lijken, maar veel vertellen over de hormoonhuishouding. Voor sporters kan het signalen geven over vruchtbaarheid, energietekort en de gevolgen van middelengebruik.
Wat is FSH?
FSH staat voor follikelstimulerend hormoon. Het wordt aangemaakt in de hypofyse, een klein klier aan de onderkant van de hersenen, onder aansturing van GnRH uit de hypothalamus. Samen met LH (luteïniserend hormoon) vormt FSH de verbinding tussen de hersenen en de geslachtsklieren: de testes bij mannen en de eierstokken bij vrouwen.
Bij mannen stimuleert FSH de Sertoli-cellen in de zaadbuisjes. Die cellen zijn essentieel voor de zaadcelproductie. LH zet de Leydig-cellen aan tot testosteronproductie. Testosteron in de testes, samen met FSH, maakt een normale spermatogenese mogelijk.
Bij vrouwen stuurt FSH de groei van follikels in de eierstok aan. In de eerste helft van de menstruatiecyclus stijgt FSH, waardoor één follikel uitrijpt tot een eicel. De spiegel varieert dus sterk over de cyclus en verandert definitief rond de overgang.
Het lichaam regelt FSH via negatieve terugkoppeling. Hormonen als testosteron, oestradiol en inhibine B remmen de afgifte. Is de productie in de geslachtsklieren laag, dan stijgt FSH; wordt de hypofyse geremd, dan daalt FSH.
De bloedtest en interpretatie
FSH wordt gemeten in een gewone bloedafname. Bij mannen gebeurt dat bij voorkeur ’s ochtends, samen met totaal testosteron en LH. Bij vrouwen wordt de afname meestal gepland op dag 2 tot 5 van de cyclus, omdat de waarde anders moeilijk te interpreteren is.
De referentiewaarden verschillen per laboratorium en meetmethode. Gebruik daarom altijd de grenzen die op uw eigen uitslag staan. Een enkele afwijkende waarde zegt weinig; artsen kijken naar het patroon van meerdere hormonen tegelijk.
| Patroon (man) | Mogelijke betekenis |
|---|---|
| Laag testosteron, hoog FSH en LH | Primair probleem in de testes (primair hypogonadisme) |
| Laag testosteron, laag of normaal FSH en LH | Probleem in hypofyse of hypothalamus (secundair hypogonadisme) |
| Hoog FSH, normaal testosteron | Mogelijk verminderde zaadcelproductie |
| Zeer laag FSH en LH, hoog testosteron | Onderdrukking door externe androgenen |
Voor de interpretatie zijn ook klachten, lichamelijk onderzoek en eventueel een zaadanalyse nodig. FSH alleen is nooit voldoende voor een diagnose.
FSH bij sporters: wat kan er misgaan?
Voor sporters is FSH vooral relevant omdat het verstoringen van de hormoonhuishouding zichtbaar maakt. Een belangrijk voorbeeld is gebruik van anabole steroïden of testosteron. Externe androgenen onderdrukken via terugkoppeling de afgifte van LH en FSH, vaak tot vrijwel onmeetbare waarden. De testes krijgen geen signaal meer, krimpen en de zaadcelproductie kan stilvallen.
Na het stoppen kan het herstel maanden tot langer duren. Kanayama en collega’s beschreven langdurig hypogonadisme bij een deel van de voormalige gebruikers. Rahnema en collega’s gaven een overzicht van diagnostiek en behandeling. Een herhaalde meting van FSH, LH en testosteron helpt de arts het herstel te volgen.
Ook zonder middelen kan de as worden verstoord. Bij duursporters met een structureel te lage energie-inname, of bij vechtsporters die veel gewicht maken, kan de hypothalamus de afgifte van GnRH afremmen. Het IOC beschrijft dit als onderdeel van RED-S. Lage FSH- en LH-waarden met een laag testosteron of uitblijvende menstruatie zijn dan waarschuwingssignalen.
Bij vrouwelijke sporters is een lage FSH bij uitblijvende menstruatie vaak een teken van functionele hypothalame amenorroe, met gevolgen voor botgezondheid en prestaties.
Wanneer laat u FSH bepalen?
Wanneer heeft het zin om FSH te laten meten? Er zijn een aantal situaties waarin artsen het bepalen.
- Klachten die passen bij testosterontekort: minder libido, erectieproblemen, vermoeidheid, verlies van spiermassa.
- Onvervulde kinderwens of een afwijkende zaadanalyse.
- Kleine of zachte testes bij lichamelijk onderzoek.
- Uitblijven of onregelmatig worden van de menstruatie.
- Controle na eerder gebruik van anabole steroïden.
- Vermoeden van vroege overgang bij vrouwen.
Er bestaan ook zelftests en commerciële bloedtestpakketten. Ze kunnen een indruk geven, maar missen vaak de context: tijdstip van afname, cyclusdag en aanvullende hormonen. Een afwijkende uitslag hoort besproken te worden met de huisarts, die kan verwijzen naar een internist-endocrinoloog, uroloog of gynaecoloog.
Wees open over supplementen en middelen die u gebruikt. Ook sommige “testosteronboosters” kunnen besmet zijn met hormoonachtige stoffen, wat de uitslag beïnvloedt.
FSH, dopingregels en medisch gebruik
FSH is als stof ook direct relevant voor dopingregels. Gonadotrofines en stoffen die hun afgifte beïnvloeden, staan in categorie S2 van de WADA-lijst. Bij mannen zijn gonadotrofines buiten medisch gebruik verboden; bij medische noodzaak is een dispensatie (TUE) vereist. Ook hCG en LH vallen hieronder.
Bovendien kunnen afwijkende hormoonprofielen in het biologisch paspoort van een sporter aanleiding geven tot nader onderzoek. Een plotselinge onderdrukking van gonadotrofines is een bekend signaal van exogeen androgeengebruik.
In de medische praktijk wordt recombinant FSH gebruikt bij vruchtbaarheidsbehandelingen, zowel bij vrouwen als bij mannen met hypogonadotroop hypogonadisme. Dat gebeurt altijd onder specialistische begeleiding met intensieve controle.
Voor de gezondheid geldt: een stilgevallen hormoonas is geen cosmetisch probleem. Het kan invloed hebben op vruchtbaarheid, botdichtheid, stemming en stofwisseling. Herstel vraagt om medische begeleiding, niet om experimenten met middelen van onbekende herkomst.
Conclusies van de redactie
FSH is een stuurhormoon van de hypofyse dat de zaadcelproductie bij mannen en de follikelrijping bij vrouwen regelt. De waarde krijgt pas betekenis in combinatie met LH, testosteron of oestradiol.
Voor sporters maakt FSH verstoringen zichtbaar: onderdrukking door anabole steroïden, energietekort bij duursport en problemen met vruchtbaarheid.
Laat afwijkende waarden altijd duiden door een arts en wees eerlijk over middelen en supplementen; dat bepaalt welke vervolgstappen zinvol zijn.
Gerelateerde onderwerpen: LH en testosteron in het bloed, RED-S bij mannen en vrouwen, en het herstel van de hormoonhuishouding na anabolen.
Literatuur
- Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
- Rahnema CD, Lipshultz LI, Crosnoe LE, Kovac JR, Kim ED. Anabolic steroid-induced hypogonadism: diagnosis and treatment. Fertil Steril. 2014;101(5):1271–1279.
- Kanayama G, Hudson JI, DeLuca J, et al. Prolonged hypogonadism in males following withdrawal from anabolic-androgenic steroids: an under-recognized problem. Addiction. 2015;110(5):823–831.
- Mountjoy M, Sundgot-Borgen JK, Burke LM, et al. IOC consensus statement on relative energy deficiency in sport (RED-S): 2018 update. Br J Sports Med. 2018;52(11):687–697.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- Nieschlag E, Behre HM, Nieschlag S, eds. Andrology: Male Reproductive Health and Dysfunction. 3rd ed. Berlin: Springer; 2010.
