Osteoporose bij mannen: preventie, diagnose en wanneer naar de arts

Botontkalking wordt vaak met vrouwen na de overgang geassocieerd, maar ook mannen breken door broze botten, en zelfs fanatieke sporters zijn niet automatisch beschermd. De redactie zet preventie, diagnostiek en alarmsignalen op een rij.

Osteoporose: ook een mannenziekte

Osteoporose wordt vaak gezien als een vrouwenziekte, maar dat beeld klopt maar half. Naar schatting krijgt wereldwijd ongeveer één op de vijf mannen boven de vijftig in de rest van zijn leven een fractuur door botontkalking. Mannen breken gemiddeld later dan vrouwen, maar hun herstel na bijvoorbeeld een heupfractuur verloopt vaak slechter.

Bij osteoporose neemt de botmassa af en verslechtert de microarchitectuur van het bot. Het skelet wordt brozer, waardoor een val van stahoogte al een breuk kan veroorzaken. Typische plaatsen zijn de wervels, de heup en de pols.

Het verraderlijke is dat osteoporose geen pijn doet tot er iets breekt. Wervelinzakkingen kunnen zelfs ongemerkt verlopen en zich alleen uiten als lengteverlies of een rondere rug.

Voor sporters is het onderwerp relevanter dan het lijkt. Bepaalde sporten, een te lage energie-inname en hormonale verstoringen kunnen al op jonge leeftijd tot een lagere botdichtheid leiden.

Risicofactoren bij mannen en sporters

Bij mannen speelt vaker dan bij vrouwen een onderliggende oorzaak, de zogenoemde secundaire osteoporose. De richtlijn van de Endocrine Society noemt een reeks factoren die bij elke man met lage botdichtheid moeten worden nagelopen.

• Langdurig gebruik van corticosteroïden (prednison) of anti-epileptica.
• Hypogonadisme, ook na het stoppen met anabole steroïden of bij hormonale behandeling van prostaatkanker.
• Overmatig alcoholgebruik en roken.
• Coeliakie, chronische darmziekten en andere oorzaken van malabsorptie.
• Laag lichaamsgewicht en langdurig energietekort.
• Vitamine D-tekort en een lage calciuminname.

Bij duursporters, vooral wielrenners en lange-afstandslopers met een laag gewicht, speelt relatief energietekort (RED-S) een rol. Het IOC beschreef in zijn consensus hoe een structureel te lage energiebeschikbaarheid de hormoonhuishouding en botstofwisseling verstoort, ook bij mannen.

Daarnaast belasten niet alle sporten het skelet evenveel. Een systematische review van Olmedillas en collega’s liet zien dat wielrenners op wegniveau vaak een lagere botdichtheid hebben dan lopers of krachtsporters, waarschijnlijk door het ontbreken van stootbelasting.

Preventie: belasting, voeding en leefstijl

Bot reageert op mechanische belasting. Vooral stootbelasting en zware, gevarieerde krachten zetten botcellen aan tot aanmaak. Krachttraining, springen, balsporten en hardlopen zijn daarom gunstiger voor het skelet dan zwemmen of fietsen, hoe gezond die laatste ook zijn voor hart en conditie.

Voeding is de tweede pijler. Volwassenen hebben ongeveer 1000 tot 1200 mg calcium per dag nodig, wat in Nederland makkelijk te halen is met zuivel, kaas en verrijkte plantaardige alternatieven. De Gezondheidsraad adviseert mannen vanaf 70 jaar dagelijks 20 microgram vitamine D te slikken; voor jongere mannen met weinig zonlicht of een donkere huid geldt 10 microgram.

Voldoende eiwit is belangrijk voor zowel spier als bot. Het idee dat eiwit calcium uit het bot “trekt”, wordt door recent onderzoek niet ondersteund, mits de calciuminname voldoende is.

Tot slot: niet roken, alcohol beperken en een stabiel, gezond lichaamsgewicht. Voor sporters in gewichtsklassen of esthetische sporten betekent dat ook: langdurig diëten en uitdrogen vermijden.

Diagnose: DXA-scan en bloedonderzoek

Osteoporose wordt vastgesteld met een DXA-scan, die de botdichtheid in de heup en lendenwervels meet. Het resultaat wordt uitgedrukt als T-score: een waarde van −2,5 of lager betekent osteoporose, tussen −1 en −2,5 spreekt men van osteopenie. Bij jongere mannen gebruikt men de Z-score, die vergelijkt met leeftijdsgenoten.

Daarnaast schatten artsen het tienjaarsrisico op een breuk, bijvoorbeeld met het FRAX-instrument. Dat combineert botdichtheid met factoren als leeftijd, gewicht, eerdere breuken, roken en medicijngebruik.

In Nederland verloopt dit meestal via de huisarts, die volgens de NHG-Standaard Fractuurpreventie kijkt naar risicofactoren en zo nodig een DXA-meting en fractuurpolikliniek inschakelt.

Wanneer naar de arts?

Het is verstandig om een arts te raadplegen als u na uw vijftigste een breuk krijgt bij een relatief lichte val, of als u merkt dat u kleiner wordt. Ook langdurig prednisongebruik is een reden om naar uw botten te laten kijken.

Voor jongere sporters zijn er andere waarschuwingssignalen: herhaalde stressfracturen, een structureel laag gewicht, verminderd libido of aanhoudende vermoeidheid. Die kunnen wijzen op RED-S of hormonale problemen.

Mannen die anabole steroïden hebben gebruikt, lopen risico op langdurige onderdrukking van de eigen testosteronproductie. Testosterontekort is een bekende oorzaak van botverlies. Eerlijk zijn tegenover de arts over eerder gebruik helpt bij het stellen van de juiste diagnose.

Behandeling bestaat naast leefstijl en calcium/vitamine D vaak uit geneesmiddelen zoals bisfosfonaten. Bij aangetoond hypogonadisme kan behandeling van de oorzaak ook het bot ten goede komen. Welke aanpak passend is, bepaalt de arts aan de hand van het totale fractuurrisico.

Conclusies van de redactie

Osteoporose bij mannen is minder zeldzaam dan gedacht en heeft vaker een onderliggende oorzaak dan bij vrouwen. Wie daar bewust van is, kan veel doen om breuken te voorkomen.

Stootbelasting en krachttraining, voldoende calcium, vitamine D volgens het advies van de Gezondheidsraad en een toereikende energie-inname vormen de basis.

Signalen als een breuk na een kleine val, lengteverlies of herhaalde stressfracturen verdienen aandacht van de huisarts, die een DXA-scan en bloedonderzoek kan laten doen.

Gerelateerde onderwerpen: RED-S bij mannelijke sporters, vitamine D en sportprestatie, en het herstel van de hormoonhuishouding na steroïdengebruik.

Literatuur

1. Watts NB, Adler RA, Bilezikian JP, et al. Osteoporosis in men: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2012;97(6):1802–1822.
2. Mountjoy M, Sundgot-Borgen JK, Burke LM, et al. IOC consensus statement on relative energy deficiency in sport (RED-S): 2018 update. Br J Sports Med. 2018;52(11):687–697.
3. Olmedillas H, González-Agüero A, Moreno LA, Casajus JA, Vicente-Rodríguez G. Cycling and bone health: a systematic review. BMC Med. 2012;10:168.
4. Kanis JA, Johnell O, Oden A, Johansson H, McCloskey E. FRAX and the assessment of fracture probability in men and women from the UK. Osteoporos Int. 2008;19(4):385–397.
5. Nederlands Huisartsen Genootschap. NHG-Standaard Fractuurpreventie. Utrecht: NHG.
6. Gezondheidsraad. Evaluatie van de voedingsnormen voor vitamine D. Den Haag: Gezondheidsraad; 2012.