Ursodeoxycholzuur: wat laten klinische studies zien?
Ursodeoxycholzuur is een van de weinige geneesmiddelen die de werking van gal direct beïnvloeden. In sportkringen geldt het soms als universele “leverbeschermer”. De redactie bekijkt wat klinische studies werkelijk laten zien.
Wat is ursodeoxycholzuur?
Ursodeoxycholzuur, afgekort UDCA, is een galzuur dat van nature in kleine hoeveelheden in menselijke gal voorkomt. In grotere hoeveelheden komt het voor in berengal, wat de oorsprong verklaart van het gebruik in de traditionele Chinese geneeskunde. Tegenwoordig wordt het synthetisch geproduceerd.
In Nederland is UDCA een receptgeneesmiddel, verkrijgbaar als capsules en tabletten onder verschillende merk- en generieke namen. Het wordt voorgeschreven door een maag-darm-leverarts of internist, en de behandeling wordt met bloedonderzoek gevolgd.
UDCA is hydrofieler, oftewel minder “zeepachtig”, dan de meeste lichaamseigen galzuren. Bij gebruik verschuift de samenstelling van de galzuurpool naar dit mildere galzuur. Daarnaast stimuleert het de galafvoer, beschermt het levercellen en galgangcellen tegen schadelijke galzuren en heeft het ontstekingsremmende eigenschappen.
Omdat UDCA in sportkringen soms wordt aangeprezen als “leverbeschermer”, is het zinvol om te kijken wat klinisch onderzoek wél en níet aantoont.
Primaire biliaire cholangitis: het sterkste bewijs
De sterkste onderbouwing bestaat voor primaire biliaire cholangitis (PBC), een chronische auto-immuunziekte van de kleine galgangen. Meerdere gerandomiseerde studies en meta-analyses lieten zien dat UDCA de leverwaarden verbetert en bij patiënten die goed reageren de progressie van de ziekte vertraagt.
Zowel de Europese (EASL) als de Amerikaanse (AASLD) richtlijn noemen UDCA de eerstelijnsbehandeling bij PBC, in een dosering van 13 tot 15 mg per kilogram lichaamsgewicht per dag. Patiënten die goed reageren, hebben een levensverwachting die in de buurt komt van die van de algemene bevolking.
Ongeveer een derde van de patiënten reageert onvoldoende. Voor hen bestaan tweedelijnsmiddelen. De respons wordt na ongeveer een jaar beoordeeld aan de hand van alkalische fosfatase en bilirubine.
Deze resultaten zijn sterk, maar gelden voor een specifieke ziekte met een specifiek mechanisme. Ze zijn niet zomaar over te zetten naar andere vormen van leverbelasting.
Galstenen, PSC, zwangerschap en leververvetting
Bij galstenen kan UDCA kleine, niet-verkalkte cholesterolstenen langzaam oplossen bij patiënten met een functionerende galblaas. Dat lukt slechts bij een deel van de patiënten en stenen keren na het stoppen vaak terug. Daarnaast wordt UDCA gebruikt om galsteenvorming te voorkomen bij snel gewichtsverlies, bijvoorbeeld na bariatrische chirurgie.
Bij primaire scleroserende cholangitis (PSC) is het beeld teleurstellend. Een grote studie van Lindor en collega’s met een hoge dosis van 28 tot 30 mg per kilogram werd voortijdig gestopt, omdat de UDCA-groep meer ernstige complicaties kreeg dan de placebogroep. Dat laat zien dat “meer” niet altijd beter is.
Bij zwangerschapscholestase verlaagt UDCA de jeuk bij de moeder. De grote Britse PITCHES-studie vond echter geen verbetering van de belangrijkste uitkomsten voor het kind.
Bij niet-alcoholische leververvetting (tegenwoordig MASLD) lieten gerandomiseerde studies geen overtuigend effect op het leverweefsel zien, ook niet bij hogere doseringen. UDCA wordt daarom niet in de richtlijnen voor deze aandoening aanbevolen.
Overzicht van het bewijs
| Aandoening | Belangrijkste bevinding | Plaats in richtlijnen |
|---|---|---|
| Primaire biliaire cholangitis | Verbetering leverwaarden en overleving bij respons | Eerste keus |
| Cholesterolgalstenen | Oplossing kleine stenen bij een deel van de patiënten | Beperkte, selecte groep |
| Zwangerschapscholestase | Minder jeuk, geen duidelijk voordeel voor kind | Te overwegen voor klachten |
| Leververvetting (MASLD/NASH) | Geen overtuigend effect op histologie | Niet aanbevolen |
| Primaire scleroserende cholangitis | Hoge dosis: meer complicaties | Geen standaardbehandeling |
Het overzicht maakt duidelijk dat UDCA geen algemene “levertonicum” is. Het werkt het best bij ziekten waarbij de galafvoer en de toxiciteit van galzuren centraal staan.
Bij aandoeningen met een ander mechanisme, zoals vervetting of ontsteking door toxische stoffen, ontbreekt overtuigend bewijs.
UDCA in de sport: mythe van de leverbeschermer
In de krachtsport wordt UDCA soms genoemd als middel om de lever te beschermen bij gebruik van orale anabole steroïden. Er zijn geen gecontroleerde klinische studies die aantonen dat UDCA leverschade door anabole steroïden voorkomt. De redactie geeft daarom geen gebruiksadvies voor die situatie.
Gevaarlijker nog is het idee dat een “beschermer” risicovol gedrag veilig maakt. Orale 17-alfa-gealkyleerde steroïden kunnen cholestase, peliosis hepatis en levertumoren veroorzaken. Normaliseren van een labwaarde zegt niet dat het onderliggende risico is verdwenen.
- Veelvoorkomende bijwerkingen: dunne ontlasting of diarree.
- Zeldzaam: buikpijn, jeuk, verkalking van galstenen.
- Interacties: galzuurbindende middelen en sommige antacida verminderen de opname; ciclosporinespiegels kunnen veranderen.
- Niet geschikt bij acute galblaasontsteking of afgesloten galwegen.
Leverwaarden kunnen bij sporters ook stijgen door zware training: spierafbraak verhoogt ASAT en ALAT zonder dat de lever beschadigd is. Bij afwijkende waarden is een gesprek met de huisarts en eventueel aanvullend onderzoek de juiste stap, niet zelfmedicatie.
Conclusies van de redactie
UDCA is een goed onderzocht geneesmiddel met een duidelijke plaats bij primaire biliaire cholangitis en een beperktere rol bij galstenen en zwangerschapscholestase.
Bij leververvetting en primaire scleroserende cholangitis heeft het in gerandomiseerde studies niet overtuigd; bij PSC gaf een hoge dosis zelfs meer complicaties.
Er is geen klinisch bewijs dat UDCA de lever beschermt tegen schade door anabole steroïden of andere prestatieverhogende middelen. Gebruik hoort alleen op voorschrift en onder controle van een arts.
Lees ook onze artikelen over leverwaarden bij sporters, over de risico’s van orale anabole steroïden en over mariadistel als supplement.
Literatuur
- European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines: the diagnosis and management of patients with primary biliary cholangitis. J Hepatol. 2017;67(1):145–172.
- Lindor KD, Bowlus CL, Boyer J, Levy C, Mayo M. Primary biliary cholangitis: 2018 practice guidance from the American Association for the Study of Liver Diseases. Hepatology. 2019;69(1):394–419.
- Lindor KD, Kowdley KV, Luketic VA, et al. High-dose ursodeoxycholic acid for the treatment of primary sclerosing cholangitis. Hepatology. 2009;50(3):808–814.
- Lindor KD, Kowdley KV, Heathcote EJ, et al. Ursodeoxycholic acid for treatment of nonalcoholic steatohepatitis: results of a randomized trial. Hepatology. 2004;39(3):770–778.
- Chappell LC, Bell JL, Smith A, et al. Ursodeoxycholic acid versus placebo in women with intrahepatic cholestasis of pregnancy (PITCHES): a randomised controlled trial. Lancet. 2019;394(10201):849–860.
- European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines on the prevention, diagnosis and treatment of gallstones. J Hepatol. 2016;65(1):146–181.
- Ratziu V, de Ledinghen V, Oberti F, et al. A randomized controlled trial of high-dose ursodesoxycholic acid for nonalcoholic steatohepatitis. J Hepatol. 2011;54(5):1011–1019.
- https://compare-steroidi.com/sub/oral-anabolic-steroids/oxandrolone
